Закир мцяллим юмрц, талейи, хасиййяти, лап неъя дейярляр яввяли вя сону щагда дюня-дюня дцшцндцкъя цляма, фанат вя фядаи сюзляринин мяна тутумлары щей фикримдя доланыр. Мян бу мяна тутумлары иля Закир Мяммядов адлы инсанын, алимин юмцр хятти арасында бир мющкям кюрпц эюрцрям. «Цляма» кюрпцсц Закир мцяллимин щяйатда сонсуз мясум инсан щиссляри, дцнйанын, зяманянин бу вахты, бу вядясиндя инсана инам, яйилмязлик, мяьрурлуг, доста, сюзя, ягидяйя мющкям садиглик, цлви дуйьулары иля там ращат, архайын аддымламасына хидмят едирди.
Закир мцяллимин фанат кюрпцсц ону гялбян, рущян, ейни заманда бейни, шцуру иля баьландыьы щадисяляря, идейалара доьру апарырды. О да эедирди бу кюрпц бойунъа. Эет ки, эедясян 100 дяфя, 1000 дяфя эетмишди бу кюрпц иля. Амма щеч вахт пешиман олмамышды Фанат кюрпцсцндян, кцсмямишди юз Фанат кюрпцсцндян. Закир мцяллим ъаныны гоймушду бу кюрпц йолунда. Яслиндя бу кюрпц онун юз хислятиндян, характериндян эюрцнян вя эюрцнмяйян, эизлидян дя эизли ъящятляриндян кярпиъ-кярпиъ, даш-даш щюрцлмцшдц.
Фядаи кюрпцсц дя онун инсан щяйаты тарихинин хейли яввял илляринин щадисяси-абидясидир. Щяля лап ушаглыг илляриндя мяктяб дюврцндя щамыдан ялачы охумаьа чалышарды, али мяктябя дахил олмаг да бу кюрпцнцн юзцлцнц бяркидярди. Амма бунлар нядир ки?.. Закир мцяллим Фядаи о заман олду ки, ъаныны-ганыны, истиращятини, ясябини, ращатлыьыны, пулуну, имканыны севдийи сянятя щяср етди. Бцтцн елми иътимаиййятя мялум олан 19 монографийа, 250-дян артыг елми ясяр, ятрафында йалныз елмля баьлы, елм наминя тцьйан едян щадисяляр, эюзлянилмяз хястялик вя гырыг юмрц онун фядаи кюрпцсцнцн сюнмяз, ябядийашар, парлаг чил-чырагларындандыр. Инди бу парлаглыгда баъар эюрмя бу цляманы, бу фанаты, бу фядаини!!!
Ону МЕА-да ишя дцзялдийим илк илляр, айлар, эцнлярдян таныйырдым. Даь бойда адам иди. Шах дурушу, од йаьан бахышлары, имам-пейьямбяр ювладларыны хатырладан цз ъизэиляри варды. Демя эюркями мяьрурлуьундан, шах дурушу ягидясиндян, од йаьан бахышлары ирадясиндян, дюнмязлийиндян, ъизэиляри сафлыьындан, тямизлийиндян хябяр верирмиш.
Чох вахт ясяби эялиб, ня эизлини, ясяби дя гайыдарды. Дюврцн бцрократик рущу да йягин ки, сыхыр, инъидирди ону. Киши оланларын горхаглыьы, сюзлярини, дцшцндцклярини, йяни яслиндя онунла разылашдыгларыны бирбаша дейя билмядикляри – онун щаггыны кимя эюряся, няйя эюряся данмалары партладырды бейнини, цряйини.
Эялирди, йеня эялирди, щей эялирди. Эяляркян дюшямя билирди ня чякдийини, чцнки айаьынын алты «дцнйа» кими даьылырды. Эедирди, гапыларын чырпылмасындан диварлар сиркялянирди, суваглара бахан олмурду, ичиндян хябяр тутан олмурду. Ичдя, црякдя дамарларын диварларында чатлар йаранырды!!!
Илляр кечди. Мян садяъя щаггы тапданан бир алим кими таныдыьым Закир Мяммядову хейли йахындан бирэя ямякдашлыгда таныдым. Елминя, фяалиййятиня, аилясиня еля бу сырада цлямалыьына, фанатлыьына, фядаилийиня дяриндян бяляд олдум. Щяля онун аилясиня, йахын достларындан башга щеч кяся мялум олмайан сещирли, ъазибядар аляминя дя дахил олдум. Ня гядяр эюзял шерляри вар имиш Закир мцяллимин, неъя эюзял рясмляри вармыш Закир мцяллимин.
Закир мцяллим чохумуза эюрцндцйц кими сярт, гуру, диниб-данышмаз, «юлцйя щай, дирийя пай вермяз» адамлардан дейилмиш. Еля мян юзцм сящв етмишям ону йуморсуз, дузсуз адам кими тясяввцр етмякдя.
Демя Закир мцяллим орбитиня щяр адамы дахил едя билмирмиш. Демя онун орбитиня юзцня бянзяйян, юзц кими, щеч олмазса бир аз она охшайан адамлар дцшя билярмиш. Бах о заман гийамят дейиб-эцлян, шаграг эцлян, зарафат едян, дузлу-мязяли Закир мцяллим эюрцняъякмиш!..
Фикримъя, чохлары Закир мцяллимин щеч бу хасиййятини дя билмядиляр ки, о щеч кясин ардынъа данышмырды. Щеч кяся гуйу газмыр, щеч кяся бющтан атмырды! Йыхылана балта вуран чох олар. О щеч вахт беля етмирди. Бир дяфя беля «йыхыланлардан» бири тязяъя хятриня дяймишди. Хащиш етдим ки, онун китабы вар сиздя, верин бахым. О дягигя ясябиляшди: - О мяня щядиййя едиб о китабы. «Ай Закир мцяллим, бяс индиъя сизи инъидиб». «Ня олсун, о айры, бу айры, мян яманятя хяйанят етмярям».
Закир мцяллим щяйат мцяллими иди. Ямялляри иля дцзлцк, етибар, виъдан, мянявиййат дярсляри верирди. О гядяр юйрядирди ки, «5» аласан! 4, 3, 2 алмаг олмазды бу дярслярдян!!!
Закир мцяллим узун илляр еля наминя конфликтдя олдуьу адамларын шяхсиййяти иля баьлы щеч вахт пис фикир демязди. Адларыны еля чякирди ки, лап еля бил доьма адамынын адыны чякир. Мянъя бу ондан иряли эялирди ки, Закир мцяллимин цз-эюзц юйряшмишди бу адамлара. Эянълийиндян бярабяр чалышмышдылар бир институтда. Неъя дейярляр, бир йердя йаваш-йаваш да гоъалмышдылар.
Бу да мяним гянаятимдир ки, Закир мцяллими щямин адамларын эцлляси вурмады.
Закир мцяллими ъорма-ъоъуг «тялябяляри» нин зящярли эцлляляри тутду! Бир эцлля, ики эцлля, цч эцлля, юзц дя архадан. Эятирди, «ъорма-ъоъуьа» Шярг фялсяфяси кими гапысы Азярбайъанда йеэаня алим Закир Мяммядов цчцн ачыг олан бир мцряккяб-сирли сащядян мювзу верди. План йазды. Фикримъя, бунун ня демяк олдуьу елм сащясинин адамларына айдындыр. 3 ил йетишдирди. Бирдян «ол шаэирдляр устадларына кяъ бахдылар!» О заманын ишидир «ол шаэирдлярин эюзляриндя ган даммар-дамар олаъаг йа йох?!» Амма Закир мцяллимин цряйиндян, бейниндян ган ахды!!! Сарсылмады ъянэавяр, кцсдц щяйатдан, кцсдц вя Академийайа йолу «хястя олдуьундан», «хястяханада йатдыьындан», «ъярращи ямялиййат кечирдийиндян», «мязуниййятдя олдуьундан» вя с. вя и.а. аз-аз дцшдц.
Вя бир эцн ону севян, досту олмагдан фяхр дуйан щцгугшцнас алим Алхас Кишийев кядярля, яслиндя аьлайа-аьлайа дящлиз бойу растына чыханлара Закир мцяллимин даща щеч вахт Академийайа эялмяйяъяйини деди.
Туфан гопмады ялбяття. Йер-эюй даьылмады ялбяття. Эцняш дя батмады. Биръя о эцн ону севдийиндян онун севдийи йаьыш йаьды. Бялкя дя бу ондан айрылыьа дюзмяйянляря сяс верян эюйлярин сямими етирафы иди? бялкя дя бу тябии йаьыш Закирин юлцмцндян хябяр тутан она доьма язиз рущларын эюз йашлары иди!
Закир мцяллимя досту Малик евляндийи эцн саат щядиййя едибмиш. Узун иллярмиш о саат ишлямирмиш, щятта щара гойулдуьу беля унудулубмуш. Закир мцяллимин цряйинин сон дюйцнтцляри достунун щядиййяси олан бу сааты титрядиб. Саат «щарада» олдуьуну ъинэилтиси иля щарай чякиб билдириб.
Закир мцяллими севян, еля Закир мцяллимин дя севдийи, етибар етдийи, инандыьы Азяр Мустафайевин сяси тутулду дяфндян сонра. Дейясян о да эизлятдийи, уддуьу эюз йашларынын ъязасыны чякирди.
Закир мцяллимин бу дцнйайа вида эцнцндян галан бир унудулмаз хатиря дя онун анасы, репрессийа илляриндя кирпийи иля од эютцряряк ону бюйцтмцш ъяфакеш Щцснц ханымын вяфатынын дцз 40-ъы илиндя, март айынын 3-ц торпаьа тапшырылмасыдыр. Доьрудан да гейри-ади адамлар гейри-ади щадисялярля бу дцнйайа вида едирляр.
Закир мцяллимин аиляси щеч барыша билмирди мянфур, аьыр хястяликля. Цмидля йашайырдылар. Инанырдылар щякимлярин Закир мцяллими айаьа галдырмаьа гадир олаъагларына. Мянся даща «аьылланмышдым!» Билдийим цчцн бу дцнйанын ишлярини бир эцн Закир мцяллимя щяср етдийим «Устад» адланан шерими она йолладым. Шер беляйди:
УСТАД
МЕА-нын мцхбир цзвц
Закир Мяммядова щяср олунур
Анд ичмишдин ушагкян
мяктяби унутмайыб,
адыны доьрултмаьа.
- Оьул олар бах беля,
олдун елин «гочаьы».
Сян Ъаббар бяй ювлады,
Муртуза бяй кюклцудцн.
Дярддян нитги кясили
Кюнлц, эюзц сюзлцйдцн.
- Заман эялди, ъялладлар
ъязаланды, «сюйцндцн».
«Халг дцшмяни» адыйла
фяхр елядин, юйцндцн.
Тале ъыьырлар ачды
Нисэиллярдян севинъя
Няъиб-эюзял инсанлар
Инандылар сян эянъя.
Сян дювлят истямядин,
Шющрятин парлаглыьы
ъялб етмяди щеч сяни.
Щеч вахт йалан демядин,
Алдатмадын кимсяни!..
Щягигят аъы олар
бязян сюзцн дуз олду
йарасына наданын.
- Дцнйа доллар, бошалар,
гям етмя, Устад щярдян
Сейряк олду дюрд йанын!
Намус, гейрят, сядагят,
виъдан, паклыг, ядалят,
дюзцм, сябр, дяйанят,
аьыл, фикир, кярамят
Евиндя «Айя» олду
Бу «дярслярля» гоъалдын
Ушагларса эянъ олду.
Илк ешгин, ящдин Севда
юзцнц ода вурду.
- Алимля йашамаг «зор».
- Сяня атылан охлар,
сяня дейилян «йохлар»
цряйиня туш олду.
Сяня тохтахлыг верди
Эизлиндя эюзц долду.
Сянин бир севинъиня
мин севинъи гарышды.
Сяня хош олсун дейя
щяр язаба гатлашды.
Сянин фикрин «китабда»
- юзц кцсдц-барышды.
Сянинля фяхр ейляди.
Сяндян ястяхфуруллащ
Лап Аллащ тяк данышды!
Вяфадар юмцр достун,
- эюзцндя щямян Севда,
«Йенийетмя», шух, ъаван.
Бяхш еляди юмрцня
цч гыз бала, бир оьлан.
Бащар кимйачы - мцяллим,
Орхан эюзял тарихчи.
Сюзлц-наьыллы Айтяк
Сяни далда гойар бах,
олуб философ алим,
институтда мцяллим.
Дузлу-мязяли Цлкяр
Кюрпяйкян вясф етмишдин
Елляр эюзяли Цлкяр
шяргшцнас-тяръцмячи,
Бу эцн кювряк аддымлы
Сабащ о да «биринъи».
Ушаглыгда, эянъликдя
йашайыб, чякдиклярин
архада галды неъя?!
Уьурлар сыра иля
чыхдылар габаьына.
Елмляр намизяди
философ алим-доктор
Ъилдлярля тядгигатляр
садя, касыб евини
бязядикъя бязяди.
Инди мцхбир цзвсян
щяйат неъя эюзялдир!..
Биръя доьма Гарабаь
азад ола йаьыдан
Гуртуласан бяй оьлу,
Вятян дейиб чякдийин
бу йаньылы аьыдан!..
«Муртуза бяй баьы йан!
Сюкцлмя йадчын а Дан!
Евин дцшмяндя, баба
ня йатмысан дур, ойан!
Дюзмцрям дярдя даща
цряйимдян ахыр ган!..»
Устад, агил бир дайан
щагг назиляр, цзцлмяз
Иэид ярян оьланлар
эцн эяляр дюйцш едиб,
Доьма йурдуну алар!!!
Щяля гаршыда тойлар,
чал-чаьыр эцнлярин вар.
Йаваш-йаваш щазырлаш
- Нишан ал, нишан апар.
Юмцр инди башлайыр!
Китаблары пай-пай ет.
- Нявялярчин сай айыр!
Дцшцнъя ъод, ял щамар
Алнындан зящмят тяри
пучур-пучур щей даммар.
Инсан оьлу, инсан тяк
юмцр сцрдцн – бунунчцн
башыны уъа тутуб
гцрурла йеримяйя
Устад, сянин щаггын вар!!!
ХЫ – 2001.
Бундан сонра хястя олан Закир мцяллимин цряйи ачылды мяня, бир поемасыны эюндярди. 1957-ъи илдя йазыбмыш. Поеманы китаб формасында дцзялтмишди. Ади каьызын цстцнц еля бязямишди ки, илк анда полиграфийа нцмунясиня охшайырды. Китабын цстцндяки тясвир дя мяналы иди, чох шей дейирди: сяманын алтында йашыл будаглы бир нящянэ аьаъ. Бир дя бир ляпир. Сяманын алты дцнйамыз, аьаъ Заман, ляпир ися йягин, йягин ки, инсанын – онун юмрц демяк имиш!!!
Закир мцяллим щаггында китаб йазылдыьыны ешидян дост-танышлары щявясля, истякля онунла баьлы хатирялярини йолладылар. Хатирялярин щяр бири онун юзц кими сямими, ряван, щягиги, доьручудур. Щяр хатирядя дя онун «Цляма, Фанат, Фядаи» характери вя талейи тясдиглянир.
Закир мцяллим алим олмамышдан да İнсан иди, алим олдугдан сонра да İнсан галды. Неъя дейярляр? – Алим олмаг асандыр, İнсан олмаг чятин!
Закир мцяллим щям алим, щям инсан олмаьы баъарды. Онун цчцн инсан олмаг да, алим олмаг гядяр мцщцм, зярури олду. Бялкя буна эюря дя онун щаггында олан хатирялярин щяр бириндя бу ики хислят бир-бириндян айрылмаз олараг, вящдятдя тящлил олунур, гиймятляндирилир.
Амма йягин ки, мян вя еля сиз, демяли, биз Закир мцяллими алим олмасайды щеч инсан кими таныйа билмяздик. Она эюря дя мян онун щаггында илк яввял алим щямкарларынын фикирлярини китаба дахил едирям. Еля билирям ки, яксярян дцнйасыны дяйишмиш бу алим щямкарларынын щагг дцнйасына говушмуш Закир мцяллим щагда аьыллы дцшцнъяляри онун рясмини бизя даща дольун чатдырар.
Алимин оьлу, эянъ, еля атасы кими ляйагятли, тямкинли, савадлы бир щяммиллятимиз Орхан Закироьлунун (Бащарлынын) хатиря дцшцнъяляри иля монографийанын бу бюлцмцня, бу бюлцмля дя АМЕА-нын мцхбир цзвц Закир Мяммядов щаггында демяк истядикляримя, яслиндя дейя билдикляримя йекун вурурам.
«О, нядян ниэаран эетди? Бу щяйатда нядян доймады? О, санки гарыш-гарыш итирдийимиз Гарабаь торпаьыны эюря билмяйяъяйини щисс едирди вя бу иткинин аъысыны щяр заман диля эятирирди. Дойа билмядийи ися елми ахтарышлар иди. Сон няфясиня гядяр йазыб-йаратмаьа, йени-йени елми арашдырмалар апармаьа дахилян юзцндя бир йаньы щисс едирди. Бу эцн бу бюйцк зийалы вя фядакар алим, миллятиня баьлы инсан арамызда йохдур. Ня йахшы ки, вахтында бизлярин щяр биринин гялбиндя Азярбайъан фялсяфи фикриня гаршы севэи гыьылъымы йандырыб. Онун елмдя йохлуьу ися фялсяфя тарихиндя эяляъякдя плаэиата йол верилмядян йениликлярин олуб-олмамасы иля билиняъяк».
Яслиндяся Закир Мяммядовун елми, йаратдыглары, мяняви дцнйасы щагда дейиляъяк Сюзцн заманы инди башлайыр.
Салам, бюйцк Цляма, Фанат, Фядаи!!!
Салам, ХХ ясрин бюйцк Азярбайъан философу Закир Мяммядов (Бащарлы)!!!
Хатира Гулицева










