Türkiye’de Kırgızistan’ın ekonomik olarak en önemli bölgesi Çüy bölgesi pek tanınmamaktadır. Çüy bölgesi adını bölgede akan Çüy akarsuyundan alır. Çüy adı Türkiye’de Çu akarsuyu olarak da bilinmektedir. Biz burada Kırgız Türkçesindeki telaffuzunu kullanmayı tercih ettik. Çüy Bölgesinin (Oblusu) / Чүй областы 8 rayon (küçük bölge veya ilçe tipi idari bölge) ve Bişkek başkent özel yönetim biriminden oluşur.

 

 

BAŞKENT BİŞKEK: Kırgızistan’ın ilmi, siyasi, ekonomik ve ulaşım yönünden merkezidir.

12,7 bin hektarlık bir alana yayılmıştır. 2003 yılı nüfusu 797,400 kişidir (bu nüfus ülke genel nüfusunun yaklaşık % 16 kadarını oluşturmaktadır) . 4 idari bölgesi vardır. Bunlar May, Lenin, Oktabr, Sverdlov yönetim birimleridir. Ayrıca 8,200 nüfuslu Çonarık şaarçası (ilçe ve kasaba tipi yönetim birimi) ile 4500 kişilik Ortosay ayılı (köyü) bulunmaktadır.

Tabiatı; şehir Kırgız Aladağının eteğinde Çüy vadisinin merkez bölümünde, Alamüdün ve Alarça akarsularının oluşturmuş olduğu alüvyon düzlüğünde yer almıştır. Deniz seviyesinden 750-900 m yükseklikte bulunmaktadır.

Güneşli gün sayısı yılda 322 gündür (takriben 2000 saat). Günün en uzun olduğu ay Temmuz ayı olup 332 saattir. Günün en kısa olduğu ay Aralık ayı olup 126 saattir. Yıllık sıcaklık ortalaması 10,2 °C’dir. Ocak ayı ortalaması -4,6 °C iken Temmuz ortalaması 24,5 °C’dir. En düşük sıcaklık 1930 Aralık ayında -30 °C olarak ölçülmüştür. En yüksek sıcaklık ise 1983 Temmuz ayında 43 °C olarak ölçülmüştür. Bişkek şehrinin güney tarafı kuzey tarafından 1- 2 °C daha sıcaktır. Yıllık yağış ortalaması 409 mm’dir. Yağışın çoğu Mart- Temmuz ayları arasında yağmaktadır. Kurak aylar olarak ise Temmuz- Eylül ayları olmakta olup toplam yağışın % 11 kadarı bu aylarda düşmektedir. Kar Aralık ortasından Şubat sonuna kadar yerde durmaktadır. Karın ortalama kalınlığı 13 cm’dir.

Bişkek’in karakteristik rüzgarı dağ-vadi meltemi olup hızı saniyede 2-3 m.’yi aşmaz. Batıdan esen Şamal rüzgarları yılda 30 gün etkili olmaktadır.

Yıllık sisli gün sayısı 30-40 gündür. [1]

Nüfusu;

Şehrin nüfus gelişimi yıllara göre şöyle bir seyir takip etmiştir.

1913 yılı 18468

1940 yılı 104500

1950 yılı 218000

1979 yılı 535500

1989 yılı 619900

1999 yılı 762300

2003 yılı 797400

 

2003 nüfusunun % 47,9 kadarı erkekler, % 52,1 kadarını kadınlar oluşturmaktadır.

Bişkek şehrinin 2003 yılındaki etnik dağılımı şöyledir.

Kırgız Türkleri % 52,2

Ruslar % 33,2

Ukraynalılar % 11,2

Tatar Türkleri % 2,1

Uygur Türkleri % 1,7

Kazak Türkleri % 1,6

Özbek Türkleri % 1,6

Alman % 0,7

Dungan % 0,5

2002 yılına göre Bişkek’e 5741 kişi gelirken, 12654 kişi şehirden göç etmiş olup genel göç azalımı 6913 kişidir. Şehirde doğum oranı ‰ 14,3, ölüm oranı ‰ 7,5’dir. [2]

ALAMÜDÜN RAYONU:  1940 yılında rayon olmuştur. Yüzölçümü: 1439,3 km² . Nüfusu: 122,400 (2002 yılı). Rayon yönetim merkezi: Lebedinovka . Rayon, kuzeyinde Kazakistan, güneyinde Cayıl rayonu, doğusunda Çüy (Çu) rayonu, batısında Sokuluk rayonu ile çevrilidir. Rayon Çüy vadisinin ortasında yer almış olup düz bir coğrafi özelliğe sahiptir. Güneyinde Kırgız Aladağı bulunur. Rayonun en yüksek tepesi 4875 m yüksekliğindeki Alamüdün zirvesidir. Rayon deniz seviyesinden 700 m ve 4500 m yükseklik arasında yer alır. Kırgız Aladağının içinde yer alan Alarça ve Alamüdün geçitleri bulunmaktadır. Rayon kuzeyden güneye 79 km, batıdan doğuya 18 km kadar uzanmaktadır. Rayonda Temmuz sıcaklık ortalaması 22-25 °C , Ocak ayı ortalaması -5, -15 °C’dir. Yıllık yağış miktarı ortalama 300-400 mm olup bunun % 40 kadarı yaz mevsiminde düşer. Dağlarının zirveleri büyük buzullarla kaplıdır. Çüy akarsuyunun kolları Alamüdün rayonunda bulunur. 12 göl olup 3 tane de baraj mevcuttur. Bu barajlardan bir tanesi Alamüdün akarsuyunda, iki tanesi de Alarça akarsuyu üzerinde bulunur. Toprak tipi olarak rayonda boz, kara, kahverengi toprak tipleri görülür. Alarça milli parkı Bişkekten 30 km uzaklıkta yer almaktadır. Nüfusun büyük bölümü köy yerleşimlerinde yaşamaktadır. [3]

Rayon nüfusunun 2002 yılına göre etnik yapısı şöyle belirtilebilir.

% 40 Kırgız Türkleri

% 38 Rus

% 4,2 Uygur Türkleri

% 2,5 Ukraynalı

% 2 Kazak Türkleri

% 1,7 Alman

% 1,6 Tatar Türkleri

% 1,1 Koreli

Alamüdün rayonunda km² başına 87 kişi düşmekte olup mukayese yapılırsa Çüy Bölgesinde ise km² başına 38 kişi düşmektedir.

2002 yılına göre rayon nüfusunun % 28,9 kadarı 16 yaşına kadarki yaş grubu oluşturur. Çalışabilir nüfus oranı % 58,7 iken çalışma yaşını geçenlerin oranı ise % 12,7’dir.

İlçede 17 köy yönetimi ile 49 kışlak adı verilen yönetim birimi bulunmaktadır.[4]

 

CAYIL RAYONU: Merkezi Karabalta şehri olup yüzölçümü 3200 km² ‘dir. 2002 yılı nüfusu 95500 kişidir. Bu nüfusun % 50,9 kadarı şehirlerde, % 49,1 kadarı köylerde yaşamaktadır. Deniz seviyesinden yüksekliği genel olarak 500-1000 m arasıdır. En yüksek zirvesi 4442 m’dir. Ocak ayı sıcaklık ortalaması -7,7 °C , Temmuz ayı ortalaması 23,5 °C’dir. Vadilerde 430 mm olan yıllık yağış miktarı dağlarda ise 600-800 mm kadar olmaktadır. Rayonun akarsuları Çüy, Karabalta, Suusamır, Batı Karakol akarsularıdır.

Rayonda km² ‘ye 30 kişi düşmektedir.

Etnik dağılım şöyledir.

% 48,3 Kırgız Türkleri

% 38,9 Rus

% 5,6 Ukraynalı

% 2,2 Kazak Türkleri

% 1,9 Koreli

% 1,9 Alman

Rayonda 36 tane kışlak bulunmaktadır.

KEMİN RAYONU: Yüzölçümü 3500 km². Nüfusu 52300 kişi (2002). Merkezi: Kemin şaarçası (nüfusu 2002 yılına göre 11000). Batısı düz olup deniz seviyesinden yüksekliği 1000-1600 m’dir. Doğusu ise dağlıktır. Ocak ayı ortalama sıcaklığı -5, -10 °C arasında yıllara göre değişir. Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 17, 18 °C ‘dir. Yıllık yağış miktarı vadilerde 300 mm, dağlarda 600-700 mm’dir. Büyük akarsuları Çüy, Büyük Kemin, Küçük Kemin, Beyşeke, Kızılsu akarsularıdır. Gölleri arasında Büyük Költör gölü uzunluğu 600-700 m. Genişliği 400-500 m. Diğer gölleri ise Canı gölü, Koş gölü, Çelek gölü’dür.

Etnik dağılımı 2002 yılına göre şöyledir.

% 70,2 Kırgız Türkleri olup diğerleri de Rus, Ukraynalı, Kazak, Özbek, Dungan v.b. yaşamaktadır. Km² başına 15 kişi düşmektedir. [5]

MOSKVA RAYONU: Yüzölçümü 1500 km²’dir. Nüfusu 81700 (2002 yılına göre). Merkezi; Belovodskiy (nüfusu 21139 kişidir). Ocak ortalaması -5, -9 °C. Temmuz 20- 25 °C

Yıllık yağış 500 mm. Aksu akarsuyu bulunmaktadır. Düz yerlerde ve dağ eteklerinde boz topraklar bulunur.

Etnik dağılım

% 39,6 Kırgız Türkleri

% 33,1 Rus

% 16,1 Dungan

% 6,1 Ukraynalı

% 2,1 Özbek Türkleri

% 1,3 Kazak Türkleri

km² başına 54 kişi düşmektedir. [6]

PANFİLOV RAYONU: Yüzölçümü 5000 km²’dir. Nüfusu 44500 (2002 yılına göre).  km² başına 9 kişi düşmektedir. [7] Merkezi, Kayındı (8900 kişi 2002 yılına göre)

Kuzeyde Çüy vadisi 600-1100 m. , güneyde Suusamır vadisi 2000-3200 m yüksekliktedir. Çüy vadisinde Ocak ayı sıcaklık ortalaması -5, -15 °C , Temmuz ortalaması 22-25 °C’dir. Suusamır vadisinde Ocak ortalaması -22 °C, Temmuz ortalaması 13 °C’dir.

Çüy vadisinde yıllık yağış miktarı 500-600 mm. , dağlarda 300-350 mm.’dir.

Akarsuları Batı Karakol, Suusamır, Aşpara (Aspara), Kayındı akarsularıdır.

Vadilerinde ve dağ eteklerinde kara, kahverengi, boz topraklar bulunur.

Etnik dağılımı

% 51,3 Kırgız Türkleri

% 29,5 Rus

% 5,5 Ukraynalı

% 3,6 Kazak

% 2 Alman[8]

 

SOKULUK RAYONU: Yüzölçümü 2000 km²’dir. Nüfusu 133900 kişidir. Yönetim merkezi, Sokuluk kışlağıdır. Sokuluk kışlağının nüfusu 11860 kişidir. Çüy akarsuyunun denizden yüksekliği 560 m. , Kırgız Ala dağları 1100-3000 m yüksekliktedir. Ocak ortalaması -4, -14 °C. Temmuz ortalaması 22-25 °C. Yıllık yağış miktarı 450-500 mm.

Etnik dağılımı

% 41,3 Kırgız Türkleri

% 34,6 Rus

% 3,9 Kazak Türkleri

% 3,4 Ahıska Türkleri

% 2,7 Ukraynalı

% 2,5 Alman

km² ‘ye düşen kişi sayısı 67’dir.

 

ÇÜY RAYONU: Yüzölçümü 1600 km²’dir. Nüfusu 45600 kişidir. Yönetim merkezi Çüy kışlağıdır. Nüfusu 12216 kişidir. Denizden yüksekliği 800-3900 m. arasındadır. Ocak ayı ortalama -4, -10 °C. Temmuz 17-27 °C. Yıllık yağış 500-600 mm. Akarsuları Şamsı, Kegeti, Kızılsu, Burana akarsularıdır. Başlıca toprak türleri boz topraklar olup dağlarda kahverengi topraklar görülür.

Etnik yapı

% 80 Kırgız Türkleri

Geri kalanı ise Rus, Alman v.b.

km² başına 28 kişi düşmektedir.

Çüy Oblusunun yönetim merkezi olan Tokmok şehri de Çüy rayonunda bulunmaktadır.

 

ISIK ATA RAYONU: Yüzölçümü 1900 km²’dir. Nüfusu 128900 kişidir. (2002). Yönetim merkezi; Kant (nüfusu 21400 kişi). Yükseklik 1000-2000 metre . Ocak ort. -6, -10 °C. Temmuz 18-20 °C. Yıllık yağış miktarı 300-600 mm

Etnik dağılım

% 38 Kırgız Türkleri

% 29 Rus

% 4,1 Dungan

% 2,8 Ahıska Türkleri

% 2,5 Alman

% 2,3 Ukraynalı

Akarsuları Isık Ata, Kızılsu , Norus (Çüy kolu)

 

 

 

 

 

Savtekin Mengi
Савтекин Менги  صآو تكين منگي